فرش؛ نقطه تلاقی هنر و اقتصاد

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، مرکز فارس، گره به گره، رج می‌بافد و هر رج را با ظرافت روی رج دیگر و نقش می‌بافد به زیبایی طبیعت چشم نواز چهار فصل فارس. دیاری که فرشش زبانزد خاص و عام است و آوازه اش تا آن سوی مرز‌ها را در نوردیده است.    

عشایر فارس از جمله اقوامی هستند که بانوان هنرمند آن با به تصویر کشیدن نقش‌های ذهنی بر دار قالی، توانسته اند برند‌های معروفی همچون فرش قشقایی را به جهانیان معرفی کنند.

در استان فارس سالانه بیش از یک میلیون متر مربع فرش دستباف تولید و به بیش از ۱۰ کشور جهان صادر می‌شود.

هنر- صنعت فرش در فارس

فرش، برند جهانی هنر ایران است و جایگاه والایی در حافظه تاریخی ایرانیان دارد. این هنر چند هزار ساله با ویژگی‌های منحصر به فردی که دارد، امروزه به عنوان یک صنعت، در مناطق مختلف کشورمان و بین اقوام مختلف منبع درآمد زایی و ارز آوری محسوب می‌شود.

این هنر – صنعت در فارس نیز از سابقه دیرینه برخوردار است. فرش بافی از دیرباز در کنار کشاورزی  و دامداری همواره از شغل‌هایی بوده که در استان رونق داشته است.

• به گفته آقای افراسیابی رئیس اداره فرش سازمان صنعت، معدن و تجارت فارس شهرستان‌های فیروزآباد، نی ریز، آباده و فراشبند عمده تولید کنندگان فرش دستباف استان هستند.
• رئیس اداره فرش صنعت، معدن و تجارت فارس می‌گوید: این استان بیش از ۱۷ درصد صادرات فرش دستباف را به خود اختصاص داده که اگر خروج فرش از مبادی گمرکات دیگر استان‌ها را نیز در نظر بگیریم بیش از یک پنجم صادرات کل کشور مربوط به فارس است..

 افرسیابی ادامه می‌دهد سالانه بیش از یک میلیون متر مربع فرش دستباف در استان فارس تولید و به کشور‌های چین، پاکستان، گرجستان، آذربایجان، آلمان، استرالیا، انگلستان، اندونزی، ایتالیا، ترکیه و یونان صادر می‌شود.

• آمار نشان می‌دهد در فارس بیش از ۱۶۷ هزار فرش باف وجود دارد که از این تعداد ۱۲۳ هزار و ۷۸۰ بافنده شناسنامه دار و دارای کارت قالی بافی  هستند.
• حمید رضا ذوالانواری رئیس تشکل صادر کنندگان فرش دستبافت استان فارس نیز می‌گوید: بیش از ۹۰ درصد فرش‌های تولید‌ی فارس ظرفیت صادرات دارد. به گفته وی، ۳۵ تاجر و صادر کننده فرش کشور عضو اتحاد یه صادرکنندگان فرش دستبافت استان فارس هستند.

ثبت جهانی فرش قشقاییِ فارس

۱۲ درصد از جمعیت عشایر کشور در فارس زندگی می‌کنند که شغل اصلی شان در کنار دامداری فرش بافی است. فرش‌هایی که با سرانگشتان زنان هنرمند عشایر بافته می‌شوند و دل از آدم می‌برند. هنرمندانی که سالیان سال است تلاش کرد‌ه اند نام د‌ست بافت‌های د‌اریِ ایران بر سر زبان‌ها جاری باشد.

با وجود چالش‌ها و مشکلات حوزه فرش دستباف، فرش قشقایی، شاهکار ذوق بانوان هنرمند عشایر، با تلاش و همت حامیان این هنر، توانسته در جهان رخ نشان دهد و زیباتر از هر زمانی خوش بدرخشد.

مدیر کل میراث فرهنگی استان فارس می‌گوید: ثبت جهانی شدن این هنر - صنعت فارس گامی مهم در ارزش گذاری فرش اصیل ایرانی و البته برگ برنده‌ای در میان چالش‌های حوزه فرش است.

مصیب امیری می‌افزاید: فرش قشقایی یکی از زیباترین و ماندگارترین فرش‌های جهان به شمار می‌رود که با ثبت معنوی  آن در سازمان جهانی مالکیت فکری، امکان جعل و کپی برداری از این  هنر-صنعت وجود ندارد.

سازمان جهانی مالکیت فکری؛ وایپو (WIPO) یکی از ۱۶ آژانس تخصصی سازمان ملل به‌شمار می‌رود که مقر آن در استکهلم سوئد  است و از سال ۱۹۶۷ میلادی فعالیت خود را با هدف ثبت و تشویق آثار خلاقانه برای حمایت از مالکیت معنوی آثار و تولیدات هنری و صنایع‌دستی، آغاز کرده است.

طرح و نقش فرش دستباف قشقایی

طرح‌های ذهنی باف، رنگ‌های زیبا و چشم نواز بکار رفته در بافت فرش مانند زرد، سرمه‌ای، آبی، سفید، کرم، قهوه‌ای و رنگ قرمز تند از خصوصیات منحصر به فرد فرش قشقایی فارس است. این را مسعود یوسفی رئیس حوزه بوم گردی و صنایع دستی عشایری اداره کل امور عشایر می‌گوید و ادامه می‌دهد پرکاربردترین طرح‌های این شاهکار هنری با نام‌های محرمات، ناظم، بوته قباد خانی، ماهی درهم، بته ای، گیاهی و افشان به ثبت رسیده است و از مشهورترین نقش و نگار‌های فرش قشقایی می‌توان به کله اسبی، ترمه گل و شاه پسند اشاره کرد.

یوسفی می‌افزاید: فرش‌های قشقایی نه تنها در ایران که در سطح جهان به واسطه اصالت نقش‌ها و رنگ‌های زیبا و کیفیت ممتازِ بافت مشهور است و طرفداران و متقاضیان زیادی دارد.

• رئیس حوزه بوم گردی و صنایع دستی عشایری اداره کل امور عشایر فارس می‌گوید: برای پاسخگویی به نیاز مشتریان داخلی و حمایت از تولیدکنندگان فرش دستباف به راه اندازی فروشگاه آنلاین فرش قشقایی اقدام کرده ایم که این مجموعه به زودی افتتاح می‌شود.

همتی والا برای حفظ اصالت هنر ایرانی

یک خانواده هنرمند عشایری که فرش بافی سابقه‌ای پنج نسله در خانواده اش دارد عزم جزم کرده تا فرش قشقایی  را به جهانیان  بشناساند.

• آقای کشکولی که دست بافته‌های خانواده اش تاکنون ۱۲ نشان ملی و ۳ نشان اصالت یونسکو دریافت کرده می‌گوید: برای شناساندن  فرش قشقایی و دریافت نشان یونسکو به جمع آوری دست بافته‌های قدیمی و اصیل عشایر که در حال منسوخ شدن بود؛ اقدام کردیم سپس با طراحی و بافتِ فرشی اصیل که در آن ترکیبی از طرح‌های قدیمی همراه با خلاقیت به تصویر کشیده شده است توانستیم طرحی نو در اندازیم و بسیاری از این آثار را با زندگی امروزی تطبیق دهیم و  برخی از آن‌ها را احیا کنیم.

حالا این فرش که به ثبت یونسکو رسیده به نام خانواده "کشکولی" به همین نام  شهرت یافته است.

ویژگی منحصر به فردِ فرشی با شهرت جهانی

خانم کشکولی دیگر هنرمند این خانواده عشایری با ظرافت خاصی مشغول تابیدن پشم برای تار و پود فرش "کشکولی" اصیل‌ترین فرش قشقایی است، از او می‌خواهم از ویژگی این فرش برایم بگوید.

او توضیح  می‌دهد در بافت این فرش از کلاف‌های صنعتی خبری نیست و تار و پود قالی‌های ریزبافت اصیل قشقایی از پشم است و برای بافتن قالیچه‌های بسیار ریزبافت، تار و پود تمام پشم دست ریس به کار می‌رود و برای رنگ رزی نخ‌های پشمی در پود فرش از گیاهان و مواد معدنی استفاده می‌شود و از رنگ‌های مصنوعی خبری نیست.

به گفته این هنرمند قشقایی شفافیت، ماندگاری زیاد، مقاومت و پایداری در برابر نور و آب از مزایای ارزنده رنگ‌های طبیعی است.

خانم کشکولی می‌گوید: زنان و دختران عشایر برای بافت فرش از نقشه استفاده نمی‌کنند، نقشه‌ها ذهنی هستند و معمولاً از طرح‌هایی استفاده می‌شود که از نسل‌های گذشته به حال انتقال یافته است.

او می‌گوید: کیفیت بافت و طرح‌های ذهنی باف، فرش کشکولی را منحصر به فرد و زبانزد کرده است.

حالا قرار است هنر دست قالی بافان عشایر در موزه فرش قشقایی جلوه نمایی کند.

• آقای کشکولی که خانواده اش تاکنون موفق به تولید بیش از ۳۰۰ نوع دست بافته شده، پیگیر است این مجموعه تولیدی را در قالب موزه به نمایش عموم بگذارد. او معتقد است این میراث از گذشتگان به ما ارث رسیده است و ما نیز باید با حفظ و معرفی این گنجینه هنر هزار ساله به هنردوستان و علاقمندان، آن را به آیندگان بسپاریم.

گره در توسعه صنعت فرش

حال و روز فرش دستبافت و بافندگان این گنجینه نفیس خوب نیست. این را رئیس میراث فرهنگی، صنایع د‌ستی و گرد‌شگری فیروزآباد که خود از بافند‌گان ماهر صنعت بافند‌گی د‌ستبافت‌های د‌اری است؛ می‌گوید و ادامه می دهد رکود در بازار‌های جهانی و تعداد اندک بیمه شدگان که تنها ۳۱ هزار  و ۱۰۰ نفر از مجموع بیش از ۱۶۷ هزار فرشبافِ استان را  شامل می شود د‌و مشکل مهم این حوزه است و از طرفی با توجه به گرایش مرد‌م به فرش‌های ماشینی و پارکت، بازار این هنر - صنعت بی فروغ‌تر شد‌ه است.

• خانم شهبازی با بیان اینکه امروزه بافند‌گان، د‌یگر به بافت طرح‌های جد‌ید علاقه‌ای نشان نمی‌د‌هند، می‌گوید: ناتوانی د‌ر جذب بازار فروش و آشنا نبود‌ن هنرمند‌ان با سلیقه بازار از جمله مشکلات قالی بافان است، زیرا اکثر بافند‌گان سن بالایی دارند و تنها بر اساس تجربیات خود اقد‌ام به بافت فرش می‌کنند.

وی با اشاره به پر رنگ شد‌ن نقش برخی کشور‌های جهان د‌ر بازار قالی و فرش جهان می‌گوید: تحریم‌ها باعث شد پاکستان، چین و هند هم اکنون با ارائه طرح‌های مناسب و مخاطب پسند، بازار فروش این محصول را د‌ر د‌ست بگیرند که با اوضاع فعلی احتمال رسید‌ن آن‌ها به هد‌فشان د‌ور از انتظار نخواهد بود.

این هنرمند ابراز امیدواری می‌کند، بافند‌گان د‌ستبافت‌های د‌اری بتوانند د‌ر عرصه تجارت فرش نیز سهیم شوند و بخشی از سود این تجارت به خالقان فرش ایرانی تعلق بگیرد.

• حمیدرضا ذوالانواری رئیس تشکل صادر کنندگان فرش دستبافت استان فارس نیز  شیوع ویروس کرونا، بسته شدن مرزها، کاهش پرواز‌ها و فشار‌های داخلی برای بازگشت ارز را علت از دست رفتن بازار‌های عمده صادراتی می‌داند و می‌گوید: در این شرایط برخی صادرکنندگان تلاش کرده اند از طریق بازاریابی و فروش اینترنتی سهم بازار خود را حفظ کنند و چراغ صادرات را برای حفظ بازار‌ روشن نگه دارند.

افراسیابی رئیس اداره فرش صنعت، معدن و تجارت فارس  نیز معتقد است آموزش نیرو‌های متخصص در این هنر صنعت می‌تواند زمینه ساز ارتقای تولید و صادرات فرش دستباف استان باشد. او می‌گوید با همین هدف به زودی کلاس‌های آموزشی، ارتقای مهارت قالی بافان، مهارت رفوگران و مرمت کاران و بازاریابان فروش فرش دستباف در استان برگزار می‌شود.

هنر زمینه ساز توسعه

یکی از شاخص‌های اقتصاد مقاومتی، تقویت صادرات غیرنفتی است. به هر حال مشکلات اقتصاد تک محصولی و تکیه بر درآمد‌های نفتی زمینه ساز اقتصادی متأثر از عوامل خارجی به ویژه درآمد‌های ناپایدار نفتی شده است و با این ویژگی اقتصاد کشور، می‌توان به اهمیت و نقش صادرات غیرنفتی پی برد. در این میان صنعت فرش، که از آن به عنوان نقطه تلاقی هنر و اقتصاد یاد می‌شود از دیرباز تا کنون در صادرات غیرنفتی کشور جایگاه مهمی داشته است. به تاکید کارشناسان، هنر- صنعتِ فرش دستباف از مهم‌ترین و پایدارترین محصول اقتصادی در بین ۱۰ محصول عمده صادرات غیرنفتی کشور محسوب می‌شود. از این رو توجه بیش از پیش مسئولان و متولیان صنعت فرش به رفع مشکلات این صنعت ضروری به نظر می‌رسد.

حمایت از هنرمندان و بافندگان فرش و حل مسائل صنفی آنان، فراهم کردن امکانات و مواد اولیه مرغوب با هدف افزایش کیفیت فرش‌های دستباف ایرانی و مشارکت فعال دولت و بخش خصوصی و تاجران فرش دستباف ایرانی در بازار یابی و شناسایی گلوگاه‌ها و مراکز عرضه و بازار‌های جهانی از جمله اقدامات مؤثری است که به تاکید کارشناسان اقتصادی می‌تواند در ترویج این هنر باشکوه و ثروت آفرین که نماد فرهنگ، ذوق و هنر ایرانی است؛  موثر باشد.

گزارش از فریبا غلامی